Sosyal Bilimler Enstitüsü / Halkla İlişkiler / Reklamcılık ve Tanıtım / MERYEM ÖZKAN

Motivasyon İkna ve Stratejik İletişim dersi kapsamında hazırlanan Planlı Eskitme Bağlamında Black Mirror: Common People bölümünde planlı eskitmenin en uç örneklerinde biri izleyiciye sunulmaktadır. Common People, Netflix platformunda yayınlanan Black Mirror dizisinin bir bölümü olarak geçmektedir. Teknolojinin ilerlemesi ile birlikte teknolojinin insan hayatında önemli bir yere sahip olacağını anlatan bölümde teknoloji sayesinde üretilen ürün ve hizmetlere sahip olamamanın hatta bu ürün ve hizmetlerde yaşanan gelişmelerin ve yeniliklerin maddi olarak karşılanamaması durumunda kullanıcının hayatında hem fiziksel hem de ruhsal olarak yaşanacak mevcut değişimler gözler önüne serilmektedir. İlgili bölümde bir sağlık teknolojisi olarak geliştirilen Rivermind ürününün planlı eskitme yolu ile kullanıcıların hayatını nasıl kararttığı anlatılmaktadır. Maddi gücü elinde bulunan kişilerin ürünü sorunsuz olarak kullanıp hatta pazarlamasını bile yapabildiği maddi gücü yeterli olmayan kişilerin ise ürünün son sürümüne sahip olabilmek adına verdiği amansız mücadele trajik bir şekilde aktarılmaktadır. Bu bağlamda sınıf ayrımı kavramı ve ilgili ürüne sahip olabilmek için verilen efor sonucu insanın kendine yabancılaşması izleyenleri etkilemektedir. İzlerken düşündüren hikâye, ilerleyen teknoloji göz önünde bulundurulduğunda mevcut anlatının gerçekten yaşanabilme ihtimalini düşündürerek izleyiciyi hem uyarmakta hem de rahatsız etmektedir.

Planlı Eskitme kavramı, kapitalist sisteminin sürdürülebilirliğini sağlamak için ürünleri belirli olarak bozması, kullanılamayacak duruma getirmesi olarak tanımlanabilmektedir. İlk olarak ampullerde kullanılan planlı eskitme geçmişten günümüze birçok üründe kullanılmaktadır. Markalar ürünlerinin özellikle kalitesini azaltarak tüketicinin tekrar satın almasını ve kapitalist sisteminin sürekliliğini sağlamasına olanak tanımaktadır. Günümüzde birçok ürün ve hizmette planlı eskitme kullanılmaktadır. Black Mirror: Common People bölümünde planlı eskitme kavramı sağlık teknolojisi ürünü olan Rivermind çipinin insan bedenine entegre olması ardından insan hayatına etkileri üzerinden anlatılmaktadır. Çarpıcı bir anlatıya sahip olan bölümde ilkokulda öğretmenlik görevini yapan Amanda hem işini hem de eşi Mike’ı çok sevmektedir. Eşi Mike da bir firmada kaynak ustası olarak çalışmaktadır. Birbirlerine âşık olan bu çift ileriye dönük olarak çocuk sahibi olma planı yapmakta ve bu plan için bütçelerini korumaktadırlar. Amanda’nın öğrencilere ders anlattığı sırada bayılması üzerine eşi Mike koşarak hastaneye gitmekte ve doktorlardan Amanda’nın hastalığı hakkında bilgi edinmektedir. Eşinin bitkisel hayatta uzun süre kalamayıp yaşam fonksiyonlarının sona ereceğini öğrenen Mike bir çözüm yolu olarak doktorların sunduğu Rivermind çipi ile bu şekilde tanışmaktadır.

Bir Planlı Eskitme Ürünü Olarak Rivermind

Teknolojinin gelişmesi ile birlikte sağlık alanında yaşanan gelişmelere dikkat çeken bölümde Rivermind bir sağlık teknolojisi ürünü olarak izleyicilere tanıtılmaktadır. Rivermind, beyne yerleştirilen ve insanın günlük hayatına devam etmesine olanak sağlayan büyük bir icat olarak anlatılmaktadır. İlk sahnelerde ürün, Amanda’yı bitkisel hayattan kurtarıp günlük hayatına dönmesine olanak sağlamaktadır. Ancak ilerleyen süreçlerde ürünün bilinçli olarak işlevsiz hale getirilmesi dikkat çekmektedir. Ürün sürekli güncellemeler getirerek kişiyi üst paket almaya mecbur bırakmaktadır. Üst pakete geçme durumu karşı tarafa sunulan bir opsiyon olarak yansıtılsa da üst pakete geçilmediği, ürünün ilk hali ile kullanıldığı durumlarda Amanda’nın hayat kalitesini olumsuz yönde etkilediği gösterilmektedir. Bu durum sağlıklı bir yaşam sürebilmek için ürünün üst versiyonlarına sahip olunması gerektiğini bir zorunluluk olarak sunmaktadır. İnsan sağlığı üzerinden ticari bir amaç güdüldüğü anlatılmaktadır.

Öncelikle uygun fiyatlı olarak sunulan ürün zamanla yetersiz hale getirilerek kullanıcıyı üst paketler almaya zorlamaktadır. Bu durum planlı eskitmeye örnek olarak gösterilebilmektedir. Amanda’nın üst sürümü almaya zorlanması sürekli bayılması, yorgun hissetmesi, konuşma esnasında konu ile ilgili reklamlar yapması mevcut ürünü işlevsiz hale getirerek kullanıcıyı bir üst pakete geçmeye mecbur bırakmaktadır. Yeni versiyona geçemeyen Amanda’nın hayatı hem fiziksel hem de ruhsal olarak olumsuz etkilenmektedir. İstemediği halde farklı ürün ve hizmetlerin reklamını yapması ile Amanda’nın bedeni ve zihninin ürün tarafından kontrol edildiği gösterilmektedir. Teknolojinin gelişmesi ile birlikte reklam mecraların insan zihni ve insan bedenine kadar erişebileceği çarpıcı bir kurgu ile izleyiciye anlatılmaktadır. Bölümün ilk sahnelerinde insan yaşamına olumlu etki sağlaması beklenen ürünün kullanıcı tarafından güncellenmediği üst pakete yükseltilmediği durumlarda kişinin zihnini ve bedenini ele geçirdiğini, kişiyi yönlendirdiğini ve bireye ait olan rıza, özgürlük, düşünme yetisi gibi özelliklerin ortadan kaldırdığı gösterilmektedir. Ürün Amanda’nın bilincini kontrol ederek onu birey olmaktan çıkarmakta ve onu ticari bir araca dönüştürmektedir.

Sınıf Ayrımı ve Rivermind

Amanda’nın Rivermind ürününü kullanabilmesi için Mike’ın ürün için aylık ödeme yapması gerekmektedir. Sistem bu paraya sahip olan insanları sorunsuz bir şekilde hayatına devam etmelerine olanak tanırken bu ücreti karşılayamayan ya da karşılamakta güçlük çeken insanlar için ölüm seçeneğini kabul etmeye zorlamaktadır. Bu durum kapitalist sistemin acımasızlığını gözler önüne sermektedir. Maddi gücü yeterli olan insanların hayatına sorunsuz devam edebildiği ancak maddi gücü yerinde olmayan insanların ise bu maddi güce ulaşabilmek adına farklı yöntemler denemesi gerektiğini ya da hayatın bir parçası olarak yaşamına son vermeleri gerektiğini trajik bir şekilde anlatılmaktadır. Amanda ve Mike bu ürünün ücretini ilk aylarda ödeyebilse de Amanda’nın yaşamı ürünün sürekli geliştirilmesi mevcut kullandığı versiyonun sürekli olarak eskimesi sebebi ile ürün için ek masrafların çıkmasına neden olmaktadır. Bu açıdan bakıldığında bir planlı eskitme ürünü olan Rivermind ilk başta bir sağlık teknolojisi olarak pozitif bir imaj çizse de ilerleyen zamanlarda kendine mahkûm bırakan bir kontrol mekanizmasına dönüştüğü görülmektedir.

Ürün, Amanda’yı hem ekonomik hem de psikolojik olarak bağımlı hale getirmektedir. Amanda’yı ürünün kapsama alanı olan yerlerde bulunmaya zorlaması, kendi iradesi dışında istem dışı reklamlar telaffuz ettirmesi ya da hamile kalma planı gibi özel hayatını etkileyecek durumları dahi Rivermind uygulamasının onayına, iznine tabii tutulması bu duruma örnek olarak gösterilmektedir. Hatta ürünün bölümde anlatılan en üst versiyonunda kullanan kişinin duygu durumuna da etki ettiği gösterilmektedir. Huzur bulma, mutlu olma, coşku duyma gibi insana özgü hisler ürün özelinde yapay olarak gerçekleştirilmekte ve bu hisler bir telefon aplikasyonu üzerinden kontrol edilebilmektedir. Rivermind ürününün kısa vadede insanın hayatına katkı sağlayacağı gösterilse de uzun vadede insanın özgürlüğünü elinden aldığına, insan iradesini ve rızasına el koyduğuna, insanın kendi düşünce ve davranışlarına istem dışı müdahalelerin bulunduğuna hatta insana özgü hislerin bile yapay bir şekilde üretilip başkaları tarafından bu hislerin kontrol edilebildiğini göstermektedir. Bu bağlamda ürünün insan hayatına sözde sağladığı fayda ve insan hayatında sebep olduğu tahribat gözler önüne serilmektedir.

Kapitalist Sistem Karşısında İnsanın Kendine Yabancılaşması

Bölümün en düşündüren ve ikilemde bırakan konularından biri Mike’ın ürünü yükseltebilmek ve eşinin hayatına devam etmesine olanak sağlayabilmesi için maddi açıdan ek işlerde çalışması sürecidir. Ek gelir kaynağı elde edebilmek için sürekli olarak daha fazla mesai yapan Mike kapitalist sistem karşısında sürekli olarak sömürülmektedir. Bu ek işlerin yeterli olmadığı durumlarda kısa yoldan para kazanmak amacıyla internet üzerinden hiç tanımadığı insanların taleplerini bir webcam de gerçekleştirerek insanın kapitalist sistem üzerinde ne kadar aciz durumda olduğunu ve belirtilen maddi tutarı karşılayabilmek için insanoğlunun neler yapabileceği anlatılmaktadır. İnsanın kendine ve insani değerlerine yabancılaştığını gösteren ilgili sahnelerde bir insanın hayatı söz konusu olduğunda her şeyi yapabileceği anlatılmaktadır. Ancak kapitalist sistem hiçbir zaman daha azı ile yetinmeyeceği için her zaman maddi açıdan daha fazlasını istemekte ve giderek talepkâr olmaktadır.

Amanda’nın eşi Mike mevcut uygulamanın üst versiyonlarını karşılayabilmek adına oldukça çaba göstermektedir ancak bu çabaların hiçbiri yeterli olmamaktadır. Bir sömürüye dönen süreçte Mike sürekli sistem tarafından sömürülmektedir. İlk başta eşini kurtarmak için ilgili ürünü kabul eden Mike zaman içerisinde ilgili üründe yaşanan gelişmelere uyum sağlayabilmek adına kendinden ve kendi değerlerinden ödün vermeye başlamaktadır. Ürünün pazarlamasını yapan kadının Mike’ın çaresizliğinden yararlanarak Amanda ve Mike’ı sürekli gelişen ve yenilendiği söylenen teknolojik sistem içerisinde kalmaya zorlamaktadır. Bu şekilde Mike ve Amanda hem manevi hem maddi açıdan sömürülmektedir. Bölümün ilerleyen sahnelerinde Mike ve Amanda’nın bir şekilde belirli süre aralığında olsa bile ürünün en üst sürümünü kullanmalarına rağmen yaşadığı hayattan oldukça mutsuz olduğu gösterilmektedir.

Rivermind ile Sona Eren Hayatlar

Common People bölümünün en çarpıcı ve insanı umutsuzluğa götüren sahnesi iki karakterinde yaşamlarına kendi istekleri doğrultusunda son vermesidir. Bölümün son sahnesinde verilen tüm uğraş ve çabanın boşa gittiği izleyicinin yüzüne çarpmaktadır. İnsani bir ihtiyaç olan sağlık ihtiyacının maddi kaygılar nedeniyle karşılanamaması sonucu Amanda ve Mike’ın hayatına son vermesi izleyenlerde olumsuz etki yaratmaktadır. Kapitalist sistemde paranın gücünün bir insanın yaşamasına ya da yaşamına son vermesine karar vermesi izleyenler açısından mevcut düzeni eleştirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Mike’ın ürünün üst düzeyine geçebilmek için kendine hem fiziksel hem de ruhsal açıdan zarar vermesi eşi Amanda’nın hayat kalitesini artırmak için yoğun efor harcamasına rağmen başladığı noktaya geri dönmesi ve bu esnada birçok yıpratıcı olaylar yaşaması anlatılmaktadır. Amanda’nın ise Rivermind ile hayata tekrar tutunma şansı elde ettiği izlenimi verilse de aslında hayatında birçok şey çaldığını ürün tarafından kullanıldığı ve yaşamını ne denli olumsuz etkilediği gösterilmektedir. Bir umut ışığı olarak gösterilen sağlık teknolojisi ürünü olan Rivermind ürünü aslında onu geliştirenler tarafından sürekli olarak güncellenmesi, sözde yenilenmesi gibi argümanlar ile kullanıcılar tarafından ek ücretler talep edilmesi sebebi ile iki insanın hayatlarına, umutlarına, gelecek planlarına son vermesine neden olmuştur.

SONUÇ

Planlı eskitmenin çarpıcı bir örnek üzerinden anlatıldığı bölümde gelişen teknoloji ve onu kâr amacı ile kullanan kişilerin, insanların yaşamlarında büyük tahribatlara sebep olabileceği gösterilmektedir. İnsan hayatı ve insan sağlığının geri plana atıldığı bölümde paraya, güce sahip olan kişilerin yaşam hakkı gibi insani bir hakka kolaylıkla ulaşabildiği gösterilirken paraya, güce sahip olamayan kişilerin ise temel bir hak olan yaşam hakkının mecbur bırakılarak sözde kendi rızaları ile elinden alındığı gösterilmektedir. Bu denli gelişen teknoloji, bitkisel hayatta olan bir insanı normal yaşam fonksiyonlarına geri döndürebilirken ilgili ürünün alt versiyonunun kullanılması sebebi ile insanın hayat kalitesini olumsuz yönde etkilemesi ürünün insan hayatını kolaylaştırmaktan ziyade zorlaştırdığını göstermektedir. İnsanın insan olma özelliklerinden uzaklaştırılarak adeta bir makinaya çeviren sözde teknolojik ürün etik ve ahlak açısından büyük sorunları içerisinde barındırmaktadır. Bir planlı eskitme ürününün insan hayatına bu denli zarar verebileceği insanı korkutmakta ve gelişen teknolojiye karşı uyarmaktadır. Bu teknolojiye sahip olabilmek için ürünü tam anlamıyla premium olarak kullanabilmek için sıradan olarak tabir edilen insanların maddi güce ulaşabilmek için her yola başvurmaları ya da başvurmak zorunda bırakılmaları da insanlığın geldiği noktayı mevcut sistem üzerinden sorgulanması gerektiğini göstermektedir.