Sosyal Bilimler Enstitüsü / Halkla İlişkiler / Reklamcılık ve Tanıtım MERYEM ÖZKAN

Upside Down, 2012 yılında sinema salonlarında gösterime giren yönetmenliğini Juan Diego Solanas’ın üstelendiği Jim Sturgess , Kirsten Dunst ve Timothy Spall gibi zengin oyuncu kadrosunu içerisinde barındıran fantastik filmdir. Bilimkurgu öğelerinin yoğun olarak gösterildiği filmde günümüzün sınıf ayrımı somut olarak gözler önüne serilmektedir. Film, tek bir güneşin etrafında dönen ikiz gezegenlerde geçmektedir. İkiz gezegenlerin her biri kendi yer çekimine sahiptir. Bu gezegenler arasında yukarı düşmek ve aşağı tırmanmak mümkündür. Filmin içerisinde de yer alan ‘yukarı düşmek, aşağı tırmanmak’ ifadeleri bireyin zihninde alışagelen yer çekimi kavramını etkilemektedir. Filmin iki farklı yerçekimine sahip gezegenler arasında geçmesi destekleyici görsellik ile sunulmaktadır. Üst gezegende yaşayan kişiler, alt dünyayı sömürmekte, alt dünyanın kaynaklarını kullanmaktadır. Bu duruma örnek olarak; sanayi toplumu güçlü ülkelerin, zengin yerel kaynaklara sahip ancak kaynakları kullanma yetkisinden yoksun, fakir Afrika ülkelerini sömürmeleri verilebilmektedir. Filmin alt metinlerini incelendiğinde eleştirilen sosyal sınıf, sınıf ayrımı gibi küresel çaptaki sorunları sembolize ettiği görülmektedir.

Sosyal Sınıf Ayrımı: Yukarıdakiler – Aşağıdakiler

Sembolizmle süslenmiş filmin ana karakterleri Adam alt dünyada yaşamaktadır. Anne ve babasını üst dünyanın kurduğu ve iki gezegen arasındaki bağlantıyı kurma yetkisine sahip Transworld’de çalışırken bir petrol patlamasında kaybetmiştir. Adam, yetimhanede büyümüş ve ailesinden sadece teyzesi hayattadır. Bir hafta sonu teyzesi için girilmesi yasak bölgede pembe arı tozu toplamaya giden Adam, bulutların ötesine geçerek çok yüksek bir dağa tırmanmış ve üst dünyaya maket bir uçak fırlatmıştır. Üst gezegende yaşayan Eden’in uçağı fark etmesi ardından Adam ile tanışmış ve aralarında başlayan arkadaşlık zaman içerisinde aşka dönüşmüştür. Filmin iki farklı dünyayı ortak kadrajda verdiği sahnesi, yukarıdakiler ve aşağıdakiler sosyal sınıf farkını sembolize etmektedir. Filmde ana karakterlerin isimleri ile (Adem’in cenneti) dini temellere gönderme yapılmaktadır. Yüz yüze görüşmek amacıyla Adam, Eden’i aşağıdaki dünyaya çekmiş ancak fazla vakit geçirdikleri için alt dünyada yaşayanlara yakalanmışlardır. Eden’i kendi dünyasına göndermeye çalışan Adam, kız arkadaşının kafasını sert bir şekilde çarpması sonrası kendisinden bir daha haber alamamıştır. Olay sonrası teyzesinden ayrılmak zorunda kalan Adam televizyonda Eden’in ölmediğini Transworld’e çalıştığını görmüştür. Adam, teyzesinden öğrendiği pembe arı tozu maddesi ile yerçekimine engel olacak kozmetik bir krem üretmeye çalışmaktadır. Formülü Transworld’e sunan Adam, formülü geliştirmek için Transworld’e işe başlar. Adam’ın geliştirdiği yerçekimine engel olacak krem, hedef kitle açısından kadınlara hitap etmektedir. Krem alt dünyadaki kadınlar üzerinde test edilmiş ve üst dünyadaki, yukarıdaki kadınlara sunulmak için geliştirilmeye başlanmıştır. Filmde, kadınların yüzlerindeki zamanla oluşan yaşlanma belirtileri gidermeleri gerektiği vurgulanmaktadır. Kadınlara sürekli olarak dayatılan alışa gelmiş genç kalmalısın, güzel görünmelisin yargıları yerçekimine engel olan krem ile izleyiciye sunulmaktadır.

Formül Yoksa Krem Yok

Üst gezegenden Bob ile tanışan Adam, pul toplamayı sevdiği için ona alt gezegenden pullar getirir. Karşılığında ise Adam, Bob’dan Eden ile iletişime geçmesi konusunda yardım ister. Bob’un yardımıyla Adam, Eden’a ulaşır ve kendini üst gezegende çalışan bir işçi Bob olarak tanıtır. Ancak Eden, kazadan sonra yaşadığı hafıza kaybı nedeniyle Adam’ı tanımamıştır. Adam yukarı dünyadan olmadığı için uzun süre vakit geçirmesi halinde giysileri yanmaya başlamaktadır, bu yüzden alt dünyaya dönmek zorunda kalır. Üst sınıfta yaşanan lüksün gösterildiği filmde alt sınıftan üst sınıfa geçişin zorluğuna değinilmiştir. İşten çıkarılan Bob, Adam’a üst dünyaya çıkabilmesi için gizlice kimliğini verir. Daha sonra, Bob’un telefonundan Eden’i arayarak, bir randevu planlar. Adam, kozmetik krem ile ilgili çalışmalarına devam etmektedir. Krem, şirket için çok önemlidir. Şirket yöneticisi, kremin öncelikli olarak alt dünyada yaşayan kadınlarda kullanılmasını istiyor. Burada sınıf ayrımı ve aynı cinsiyet üzerinden dahi yapılan ayrım gösterilmektedir. Adam kremin sunumunu yaparken Eden konferans salonuna girerek, Adam’ın gerçek kimliğini öğrenir. Adam onu bulmak için çabalar ancak Bob’un kimliği sona erdiği için yukarı dünyaya alt dünyadan birinin çıktığı fark edilir ve başı derde girer. Bob’un evine saklanan Adam, Bob’a krem için kullandığı yer çekimine engel olan karışımı gösterir. Adam daha sonra, Transworld’e bileşiğinin ana içeriğini vermediğini ve şirketin ürünü onsuz üretemeyeceğini açıklar. Pazara yeni sürülecek ürünün yani kremin hedef kitlesi üst dünyada yaşayan kadınlardır. Üst dünyada yaşayan kadınların hedef kitle olmasının nedenleri arasında; çevresel koşullara, dayatılan güzellik algısına uyum sağlamak amacıyla kremin birincil hedef kitlesi konumundadırlar. İçinde yaşanılan toplum tüketicinin satın alma faaliyetlerini etkilemektedir. Bu nedenle krem, üst dünyadaki kadınların yaşam biçimlerine uyum sağlayacak şekilde tasarlanarak sunulmaktadır. Ancak ürünün yeniden üretimi söz konusu değildir. Çünkü Adam, ürünün içindeki ana bileşimi şirket ile paylaşmamıştır. Bob’un yardımıyla, Adam Eden ile tekrar bir araya gelir ancak polislerin gelmesi ardından kendi gezegenine dönmek durumunda kalır. Gezegenine döndükten sonra Eden ile tanıştığı dağın tepesine gider. Eden onu bulmaya gelir ve uzun zaman önce yaptıkları gibi tekrar karşılaşırlar. Ancak polis onların peşindedir. Transworld, Adam’ın formülünü verirse ve Eden ile bir daha asla iletişime geçmemesi halinde Eden’e yönelik suçlamaları düşürmeyi kabul etmiştir. Şirket kremi kendi üretebilmek için kremin mucidini, sevdiği kişi ile tehdit etmektedir. Bu arada şirketin üründen kar elde etmek amacıyla her türlü şantajı yapacağı, bir ürün fikrinin satın alınma süreci anlatılmaktadır.

Sosyal Sınıf Ayrımının Azaldığı Bir Dünya…

Adam, Eden’i bir daha asla göremeyeceğine inanarak eski hayatına geri dönmüştür. Eden, Adam ile tekrar bir araya gelmek için Bob’a gider ve kendisine yardım etmesini ister. Bob, yerçekiminin etkisini yok etmenin bir yolunu bulmak için Adam’ın yöntemlerini kullanmış ve aşağıdaki gezegene inmeyi başarmıştır. Adam’ı aşağıdaki dünyada ziyaret eden Bob, güzellik kreminin patentini Adam’ın daha önce çalıştığı şirket için Transworld’den erken davranarak satın almıştır. Film Adam ve Eden’in bir araya gelmesi, iki dünya arasındaki sınıfsal ayrımın azaldığını, her iki dünyada yaşayanların birbiri ile iletişimin arttığını göstererek sona ermektedir. Günümüz dünyasını fantastik bir şekilde ele alan film, yaşanan sınıf ayrımını, eşitsizliği, sömürgeciliği yukarıdakiler, aşağıdakiler olarak sunmaktadır. Devletlerin, hükümetlerin ya da filmdeki gibi büyük şirketlerin yönettiği bu düzen arasında geçiş yasaklanmıştır. Sosyoekonomik seviyeler arasında yaşanan sorunların, iki dünya arasındaki bariz farkların gösterildiği filmde, kremin mucidi Adam’ın kremi piyasaya çıkarırken yaşadığı zorluklar ve bu zorluklara rağmen kremin içerisinde kullandığı, yer çekimine engel olan bileşenin iki dünya için kullanabildiği gösterilmiştir. Filmin sonunda üst sınıf ve alt sınıf arasında ayrım azalmakta her iki sınıfın birbirine yaklaşımının değiştiği görülmektedir. Sosyal sınıf farkının somut olarak gösterildiği filmde, piyasaya çıkarılan bir ürünün şirket tarafından kendi bünyesine katılması konusunda harcamış olduğu efor gözler önüne serilmektedir. Sınıf ayrımının hemen hemen her alanda yoğun olarak yaşandığı günümüzde bu ayrımın, eşitsizliğin sona ermesi günümüzde de filmdeki gibi mümkün olabilseydi…